SSBülten Savunma Sanayi Analiz Dizisi
Önsöz
Kalamış, 1934
30 Ağustos 1934'te İstanbul'da Zafer Bayramı kutlanıyordu. Göğe beş uçak çıktı. Uçaklar bir sivil tayyare mektebinindi. Öğrencilerden biri de Bedriye Tahir Gökmen'di.
Mektep Kalamış'taydı. Kurucusu Vecihi'ydi. Dokuz yıl önce kendi yaptığı uçakla izinsiz havalanmış, ceza almıştı. O hikâye KAAN'da. Burada konu onun ikinci işi: pilot yetiştirmek.
Devlet bu işe önce destek verdi. Bir yıl önce Genelkurmay mektebe iki eğitim uçağı vermişti. Hatta Vecihi birini Eskişehir'den kendisi uçurarak getirdi. Aynı yaz gazeteler, mezunların orduya girip askerî pilot olabileceğini söyledi. Ağustos 1933'te on öğrenci mektepte nazari sınava girdi; Bedriye Hanım onlardan biriydi.
Kutlamadan on sekiz gün sonra gazeteler kısa bir haber verdi. Millî Müdafaa Vekâleti mektebin kapatılmasına karar vermişti. Gerekçe tek cümleydi: hükümet sivil tayyarecilik için "asri ve büyük bir müessese" kuracaktı. Haberin son cümlesi Vecihi'yle ilgiliydi. Eskişehir'deki tayyare mektebine muallim olarak atanacaktı.
Vecihi Ankara'ya gitti. Kısa süre sonra bir gazeteci onunla konuştu ve Vecihi'nin ağzından şu cümleyi yazdı: "Mektep, herkesin bildiği gibi, milli bir müessese halindedir." Kapatılması söz konusu değildi.
Ertesi gün başka bir gazete haberi yalanladı. Mektep resmen kapatılmıştı. 18 Ekim'de karar Vecihi'ye tebliğ edildi.
Kapatmanın asıl gerekçesini gösteren bir belge bugün yok.
Kahramankazan, 2026
Doksan iki yıl sonra, 28 Eylül 2026'da, Ankara'nın Kahramankazan ilçesindeki bir hangarda iki eğitim uçağı Hava Kuvvetleri'ne teslim edildi. Adları HÜRKUŞ'tu.
Törende "ilk teslimat" dendi. Kelime tuhaftı.
HÜRKUŞ ilk kez on üç yıl önce, 2013'ün Ağustos'unda uçmuştu. Aynı yılın sonunda Hava Kuvvetleri on beş uçak sipariş etmişti.
2018'de bu uçakların ilkleri İzmir Çiğli'ye, pilot adaylarını yetiştiren filonun öğretmen pilotlarına gitti. Değerlendirme uçuşları yapıldı.
Sonra Hava Kuvvetleri değişiklik istedi. Uçağın dış hatları yeniden çizildi, ağırlığı azaltıldı; uçak yeni bir adla, HÜRKUŞ-II olarak yeniden uçtu.
28 Eylül'de teslim edilen iki uçak, Hava Kuvvetleri'nin kabul ettiği ilk HÜRKUŞ'lardı. İlk versiyon değil, ikincisiydi.
İlk yerli askerî eğitim uçağı MKEK-44 Uğur'dan (THK-15) sonra Türk askerî pilotları yeniden yabancı tasarımlı eğitim uçaklarında yetişmeye başladı. HÜRKUŞ beklenirken bile iki yabancı eğitim uçağı alındı: 2007'de Kore'den, 2017'de Pakistan'dan.
Program 2006'da başladı. Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün'e göre projede görev alan mühendislerin yaş ortalaması yirmi sekizdi. Aynı yıllarda aynı şirket HÜRJET'i ve KAAN'ı da çiziyordu.
1. Başkasının okulu
Arizona, 1950
16 Ekim 1950'de sekiz Türk pilot Arizona'daki Williams Hava Üssü'ndeydi. Aralarında Yüzbaşı Oğuz Barut, Yüzbaşı Cevat Tuna ve Üsteğmen Tacettin Gökdeniz vardı. Jet uçurmayı öğrenmeye gelmişlerdi. Türkiye'de henüz tek bir jet yoktu.
Önce pervaneli eğitim uçaklarında uçtular, sonra jetlerde. Eğitim 1951 baharında bitti. Döndüklerinde Balıkesir'e atandılar. Görevleri başka pilotlara jet uçurmayı öğretmekti.
İlk iki jet eğitim uçağı 27 Aralık 1951'de İstanbul'a gemiyle geldi. Amerikan yapımı T-33'lerdi.
Öğretmenler Amerika'da yetişmişti. Ders verecekleri uçak da oradan gelmişti.
Zincir
Bir askerî pilot tek bir uçakta yetişmez. Bir basamaktan ötekine geçer: önce en basit pervaneli uçak, sonra daha güçlüsü, en son jet. Her basamağın kendi uçağı, kendi filosu vardır.
Türkiye'de bu basamakların neredeyse hepsi dışarıdan doldu.
Bir istisna var. 1946'da Türk Hava Kurumu bir başlangıç eğitim uçağı çizdi. Tasarım adı THK-15'ti; uçağa Uğur denildi. 1954'ten sonra Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu onu Hava Kuvvetleri için üretti. Fabrika kodu MKEK-4'tü; bugün MKEK-44 Uğur diye bilinir. Altmış kadarı yapıldı. Hava Kuvvetleri'nin uçuş okuluna giren ilk yerli askerî eğitim uçağıydı. Uğur'lar 1962'ye kadar o okulda uçtu. Üretim 1956'da durdu.
MKEK-44 Uğur'un ardından yerli bir eğitim uçağı gelmedi.
1950'lerin ortasında pervaneli T-34'ler geldi. Aralık 1963'te ilk T-37'ler Çiğli'ye indi; 122. Filo onlarla kırk yıldan uzun süre jet eğitimi verdi. 1979'da ilk T-38'ler Amerikan yardım programıyla geldi ve 121. Filo'ya verildi.
1990'da T-34'ün yerine İtalyan SF-260 seçildi. Yıllar sonra Kore'nin KT-1'i T-37'nin, Pakistan'ın Super Mushshak'ı T-41'in yerini aldı.
HÜRKUŞ Hava Kuvvetleri'ne girene kadar bir Türk pilot adayı dört ayrı uçak değiştirirdi. Hava Harp Okulu'ndan savaş uçağının kokpitine kadar aşağı yukarı bir buçuk yıl uçardı.
T-38, 2007
2007'de Türk Havacılık ve Uzay Sanayii, Hava Kuvvetleri'nin T-38'lerini yenilemek için bir sözleşme imzaladı. Eski elektronik sökülüp atıldı. Yerine Türkiye'de yazılmış yazılımlar ve ASELSAN'ın bilgisayarları kondu. Her uçağa yaklaşık on kilometre yeni kablo döşendi.
İlk yenilenmiş uçak 20 Nisan 2012'de teslim edildi. Adı da değişti: T-38M.
Aynı 2007'de Kore'den KT-1'ler de sipariş edilmişti. Bunların çoğu yine aynı şirketin Ankara'daki hangarlarında birleştirilecekti.
TUSAŞ'ın mühendisleri artık başkasının uçağını yeniden kablolayabiliyor, birleştirebiliyor, uçurup test edebiliyordu.
2. Sınav şartı
Mart 2006
Mart 2006'da Savunma Sanayii Müsteşarlığı ile TUSAŞ bir geliştirme sözleşmesi imzaladı. Konusu bir başlangıç ve temel eğitim uçağıydı.
Şirket yaklaşık yirmi yıldır uçak birleştiriyordu. Mürted'deki hattından yüzlerce F-16 çıkmıştı. Ama o uçakları başkası çizmişti.
Bu kez uçağı şirketin kendisi çizecekti.
Başkasının kuralı
Sözleşmede bir şart vardı. Uçak, Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı'nın (EASA) kurallarına göre sertifika alacaktı. İlk sürümü, HÜRKUŞ-A, bu kurallara göre sınanacak temel sürümdü.
Yani uçağın geçeceği sınavı Türkiye yazmamıştı. Avrupa yazmıştı. Sınavın her sorusu da önceden belliydi.
Ön tasarım 2007 ve 2008'de yapıldı. Kritik tasarım gözden geçirmesi 2009'un ilk aylarında tamamlandı.
Önce kurum
Sınava yalnız uçak girmiyordu. Temmuz 2012'de EASA, TUSAŞ'ı bu uçağın tasarım kuruluşu olarak onayladı. Uçaktan önce onu çizen kurum belgesini almıştı.
Birkaç hafta önce, 27 Haziran 2012'de, uçak Kazan'daki tesislerde hangardan çıkmıştı. Törende komutanlar vardı, Vecihi'nin ailesi vardı. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan uçağa bir pilotla birlikte ilk binen kişi oldu.
Şirketin açıkladığı sayılar bir uçaktan çok bir arşivi anlatıyordu. Bir milyonu aşkın mühendislik saati. Dört bin sekiz yüzü aşkın tasarım dokümanı. Yedi bin iki yüz elli teknik resim.
3. Aynı hangarda iki uçak
Ağustos 2007
HÜRKUŞ'un ön tasarımı sürerken, Ağustos 2007'de başka bir sözleşme imzalandı. Taraflar Savunma Sanayii Müsteşarlığı ile Kore Havacılık ve Uzay Sanayii'ydi. Masada Hava Kuvvetleri'nin temsilcileri ve Kore Büyükelçisi de vardı.
Konusu da bir temel eğitim uçağıydı: Kore'nin KT-1'i. Kırk kesin sipariş, on beş opsiyon.
Uçakların beşi Kore'de yapılacaktı. Kalan otuz beşi Ankara'da, TUSAŞ'ın tesislerinde birleştirilecek, uçurulacak, teslim edilecekti.
Aynı şirket, aynı yıllarda, iki temel eğitim uçağı üzerinde çalıştı. Birini çiziyordu. Öbürünü birleştiriyordu.
KT-1'ler Çiğli'de, T-37'lerin yerine 122. Filo'ya girdi. Değişim 2012'nin sonunda tamamlanacaktı.
İkinci yabancı
On yıl sonra aynı şey tekrarlandı. 2017'de Türkiye, Pakistan'dan elli iki Super Mushshak başlangıç eğitim uçağı aldı. Ömrünü dolduran T-41'lerin yerini alacaklardı. İlk üçü Ekim 2022'de geldi; teslimat 2025'in sonunda tamamlandı.
HÜRKUŞ o sırada çoktan uçuyordu. Ama hâlâ Hava Kuvvetleri'nin hangarında değildi.
4. Ne olacaksa olsun
Pilot
Murat Özpala on beş yıl Hava Kuvvetleri'nde savaş pilotu olarak uçmuştu. 2010'da TUSAŞ'a test pilotu olarak geçti.
Yıllar sonra bir röportajda o sabahı anlattı. Kalkıştan önce kendine şöyle demişti: "Ne olacaksa olsun, ben bu uçağı yerden kaldıracağım."
29 Ağustos 2013
Sabah 07.30'da motor çalıştı. 07.35'te kuleden izin geldi ve HÜRKUŞ Kazan'daki pistten havalandı.
Uçuş otuz üç dakika sürdü. Uçak dokuz bin beş yüz fite çıktı. İniş takımları hiç toplanmadı. Pilotun işi kumanda yüzeylerini tek tek denemekti: uçak mühendislerin hesapladığı gibi tepki veriyor muydu?
Veriyordu. Uçak indiğinde pistin kenarındakiler alkışladı. Özpala'nın anlatımına göre ağlayanlar da vardı.
Sonraki uçuşlar
İkinci uçuş 12 Eylül'deydi. Uçak biraz daha yükseğe çıktı, kumandalar belli bir hızda sınandı. Üçüncü uçuşta kanat flapları ve düzeltme ayarları denendi. Dördüncüsü elli sekiz dakika sürdü; uçağın farklı ayarlarda kendi kendini dengeleyip dengeleyemediğine bakıldı.
5. Sertifika
Yirmi bir bin şart
HÜRKUŞ'un karşılaması gereken uçuş emniyeti, kullanım ve performans şartı, şirketin 2012'deki açıklamasına göre yaklaşık yirmi bir bindi. Her biri için bir kanıt gerekiyordu: bir hesap, bir test, bir uçuş kaydı.
Mart 2016'da dört gün süren EASA uçuş testleri yapıldı.
11 Temmuz 2016
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) HÜRKUŞ'a tip sertifikasını verdi. EASA aynı belgeyi geçerli kıldı. TUSAŞ'a göre HÜRKUŞ, Avrupa'nın havacılık otoritesinden tip sertifikası alan ilk Türk uçağıydı.
Belge 18 Ağustos'ta Ankara'da bir törenle verildi. Genel Müdür Bilal Ekşi konuşmasında bir ayrıntının altını çizdi. Belgeyi veren kurum da bir ilki yaşıyordu: bu, SHGM'nin "ilk defa verdiği Tip Sertifikası"ydı. Ekşi'ye göre HÜRKUŞ onunla "uçuş hürriyetine" kavuşmuştu.
Doksan bir yıl önce İzmir'de bir pilot kendi yaptığı uçağı izinsiz uçurmak zorunda kalmıştı; uçağını onaylayacak bir kurum yoktu.
Askerî sınav
Sivil sertifika bir eğitim uçağının askerî okula girmesine yetmez. Hava Kuvvetleri'nin kendi şartları vardır.
HÜRKUŞ'un yeniden çizilen sürümü askerî tip sertifikasını 9 Eylül 2026'da aldı. Açıklanan sayılar yine bir arşivi anlatıyordu: bin yedi yüz doksan şart, yüz elli üç test. Testlerin otuz sekizi laboratuvarda, yetmiş biri yerde, kırk dördü havada yapıldı.
6. Kanada'dan gelen motor
HÜRKUŞ'un pervanesini bin altı yüz beygir gücünde bir turboprop motor döndürüyor. Motorun üreticisi Kanadalı Pratt & Whitney Canada. İlk HÜRKUŞ'ta da bu motor vardı; yeniden çizilen HÜRKUŞ-II'de de.
2026'daki törende Haluk Görgün, uçağın yüzde seksenlere yaklaşan bir yerlilik oranıyla üretildiğini söyledi.
O oranın içinde neler olduğunu şirketin açıklamaları tek tek sayıyor: kokpitin şeffaf kapağı, soğutma sistemi, hidrolik pompa, telsiz, dost-düşman tanıma cihazı. Şirkete göre aviyonik mimari ASELSAN'la birlikte kuruldu.
Listede motor yok.
Motorun hikâyesi Motorun Sırrı'nda. HÜRKUŞ-II'de gövde, kanat uçları ve hava alığı yeniden çizildi. Motor aynı kaldı.
7. On üç yıllık sipariş
Sipariş
26 Eylül 2013'te Savunma Sanayii İcra Komitesi toplandı. Hava Kuvvetleri'nin on beş yeni nesil temel eğitim uçağı ihtiyacı için TUSAŞ ile sözleşme görüşmelerine başlanmasına karar verdi.
26 Aralık 2013'te sözleşme imzalandı. Uçağın adı HÜRKUŞ-B'ydi. İlk uçuşun üzerinden dört ay geçmişti.
Takvim
Bu sözleşmenin teslim tarihi zaman içinde üç kez söylendi.
| Ne zaman söylendi | Söylenen | Kaynak |
|---|---|---|
| Ekim 2018 | Teslimatlar önümüzdeki yıl içinde tamamlanacak | TUSAŞ |
| 2018 sonu | İlk iki uçak Çiğli'de; kalanı 2019'un ilk yarısında teslim edilecek | yabancı savunma kaynakları |
| Aralık 2024 | İlk on beş uçak 2025'ten itibaren, kalan kırkı 2027'ye kadar | TURDEF (TUSAŞ-SSB sözleşmesi) |
Gerçekleşen: Hava Kuvvetleri'nin kabul ettiği ilk iki HÜRKUŞ, 28 Eylül 2026.
Arada ne oldu
Kayıt üç şey söylüyor. Uçaklar üretildi — Kotil 2024'te on beş HÜRKUŞ ürettiklerini söyledi; 2018'de ilkleri Çiğli'ye, öğretmen pilotlara gitti. Hava Kuvvetleri değişiklik istedi — 3 Mayıs 2021'de sözleşme değişti, yeni tasarım başladı. Sipariş büyüdü — on beşten elli beşe. Taleplerin tam içeriği kamuya açık kaynaklarda yok.
8. Silahlı, silahsız
Aynı gövde
HÜRKUŞ baştan yalnız bir eğitim uçağı olarak düşünülmedi. 2012'deki hangardan çıkış töreninde şirket, uçağın ileride kamera ve silah sistemleri için yükseltilebilecek biçimde tasarlandığını açıkladı.
Karapınar, 2017
Silahlı sürümün adı HÜRKUŞ-C'ydi.
7 Nisan 2017'de Konya Karapınar'daki atış alanında uçak, yerli bir tanksavar füzesi ateşledi. Füze hedefini vurdu.
Millî Savunma Bakanı Fikri Işık silahlı HÜRKUŞ'un 2017 içinde Türk Silahlı Kuvvetleri'ne teslim edilmesini hedeflediklerini açıkladı. Jandarma ve Kara Kuvvetleri için planlanan adetler de paylaşıldı.
Bölgeye
Aynı yıl Işık bir adım daha ileri gitti: "Şu anda silahlı Hürkuş'u bölgeye gönderdik. Hürkuş bir eğitim uçağıdır ama terörle mücadelede ihtiyaçtan kaynaklandığı için Hürkuş'u silahlandırdık."
Kaç uçağın, hangi birliğe gittiği açıklanmadı. Ne kadar süreyle bölgede kaldığı da. Jandarma ve Kara Kuvvetleri için açıklanan adetlerin teslim edildiğine dair bir kayıt da kamuya açık değil.
Silahlı HÜRKUŞ'u satın alıp envanterine kaydettiği bilinen ilk ordu Çad'ınkiydi. Çad'daki törende uçakların yanında Roketsan'ın güdümlü roketleri de sergilendi.
Bugün Hava Kuvvetleri'ne giren HÜRKUŞ-II bir eğitim uçağı. Açıklamalara göre uygun donanımla hafif taarruz ve yakın hava desteği de verebilecek.
9. Önce başkasının ordusu
Nijer, 2021
Kasım 2021'de Cumhurbaşkanı Erdoğan, Nijer'in Türkiye'den insansız hava araçları, zırhlı araçlar ve HÜRKUŞ alacağını açıkladı. Nijer, HÜRKUŞ'un ilk yabancı müşterisi oldu.
TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil bu satışı, tamamen yerli imkânlarla tasarlanıp üretilen bir askerî uçağın ilk ihracatı olarak tanımladı.
Çad, 2023
Ekim 2022'de TUSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Atilla Doğan takvimi açıkladı: Nijer'e iki uçak yıl sonuna kadar, Çad'a üç uçak 2023'ün ilk aylarında.
Çad'ın uçakları geldi. Temmuz 2023'te başkent N'Djamena'daki hava üssünde bir tören yapıldı. Üç silahlı HÜRKUŞ, Türk yapımı insansız hava araçlarıyla yan yana sergilendi.
Libya ile de Mayıs 2022'de bir sözleşme imzalandı. Adet ve takvim açıklanmadı.
Beş uçak
Mart 2024'te Kotil bir televizyon programında hesabı açıkça verdi: "15 adet HÜRKUŞ ürettik, 5 tanesini sattık. Geriye kalanları da satıp üretime devam edeceğiz. Paramızı aldık." İki ülkeye ihraç edilmişti, üçüncüsü yoldaydı.
On beş, 2013'te Hava Kuvvetleri için sipariş edilen sayıydı.
Bakü, 30 Eylül 2026
ADEX fuarında Azerbaycan'a 14 HÜRKUŞ-II için sözleşme imzalandı. Haluk Görgün, ilk teslimatların bu yıl içinde, Hava Kuvvetleri'ne yapılacaklarla aynı tempoda olacağını söyledi. Fuarda duran uçakta Azerbaycan Hava Kuvvetleri'nin işaretleri vardı.
10. İkinci versiyon
Çiğli, 2018
HÜRKUŞ-B ilk kez Ocak 2018'de uçtu.
O yılın sonbaharında TUSAŞ, uçağın İzmir Çiğli'deki 2. Ana Jet Üs Komutanlığı'na gönderileceğini açıkladı. Orada 122. Filo'nun öğretmen pilotları kullanacaktı. Önce harekât test ve değerlendirme uçuşları yapılacaktı. Yabancı bir savunma kaynağına göre ilk iki uçak Aralık 2018'de Çiğli'deydi.
Aynı yıl, Mayıs 2018'de, Vecihi'nin hayatı Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'da sinemaya uyarlandı. Adın hikâyesi beyazperdedeydi; adı taşıyan uçak öğretmen pilotların elinde sınanıyordu.
Talepler
Değerlendirmenin ardından Hava Kuvvetleri değişiklik istedi.
3 Mayıs 2021'de yeni bir tasarım başladı. Uçağın gövdesi hafifletildi. Sırt kanatçığı, kanat uçları, motorun hava alığı ve egzozu yeniden çizildi.
Yeni uçak 30 Aralık 2024'te ilk kez uçtu. Uçuş yirmi dakika sürdü. TUSAŞ Genel Müdürü Mehmet Demiroğlu aynı gün uçağı şöyle tarif etti: "Kısa süre içerisinde Hava Kuvvetlerimizin envanterine girecek HÜRKUŞ."
Ona yeni bir ad verildi: HÜRKUŞ-II.
Kabul
9 Eylül 2026'da askerî tip sertifikası geldi. Ardından yaklaşık üç hafta süren kabul testleri yapıldı: uçuş performansı, aviyonik sistemler, yapısal bütünlük.
28 Eylül 2026'da iki HÜRKUŞ-II Hava Kuvvetleri'ne teslim edildi. Uçakların gideceği yer yine Çiğli'ydi.
11. Neden hazır almadık?
En kolay görünen soru şu: Türkiye kendi eğitim uçağını yaparken neden iki kez yabancı eğitim uçağı aldı?
Eskiyen uçak
2007'de Hava Kuvvetleri'nin temel jet eğitimini T-37'ler veriyordu. İlk T-37'ler 1963'te gelmişti. Ekonomik ömürlerini doldurmuşlardı.
2012'nin başına kadar T-37'ler on iki kez kaza kırıma uğradı. Mart 2007'de biri Manisa'da düştü. Temmuz 2011'de İzmir Güzelbahçe açıklarında düşen T-37'de iki pilot hayatını kaybetti. Ocak 2012'de Foça açıklarında düşen uçakta bir Türk öğretmen pilot ile Pakistanlı bir öğrenci pilot vardı.
Henüz uçmayan uçak
2007'de HÜRKUŞ'un ön tasarımı sürüyordu. İlk uçuşu altı yıl sonra olacaktı. Sertifikası dokuz yıl sonra gelecekti.
Bir hava kuvveti pilot yetiştirmeye ara veremez. 2007'de öğrencileri eğitecek uçak ya eskiydi ya henüz yoktu.
Super Mushshak için de benzer bir gerekçe açıklandı: T-41'ler hizmet ömrünü tamamlamıştı. Yeni uçaktan eğitim maliyetini düşürmesi ve akrobasi kabiliyeti getirmesi bekleniyordu.
Resmî bir gerekçe metni yok.
12. Üç uçak
Üç uçak, bir şirket
Ağustos 2017'de TUSAŞ'ta bir jet eğitim uçağı üzerinde çalışmalar başladı. HÜRKUŞ-B o sırada henüz ilk uçuşunu yapmamıştı.
25 Nisan 2023'te o jet, HÜRJET, ilk kez uçtu. Kokpitte test pilotu Ercan Çelik vardı. Bir hafta sonra şöyle anlattı: "Uçağın içinde kendimi kalkıştan inişe kadar çok fazla rahat ve güvende hissettim."
On ay sonra, 21 Şubat 2024'te, aynı şirketin savaş uçağı KAAN havalandı.
30 Ağustos 2026'da Hava Kuvvetleri için üretilen ilk HÜRJET uçtu. Yirmi dokuz gün sonra ilk HÜRKUŞ'lar Hava Kuvvetleri'ne teslim edildi.
Yirmi yıl önce şirket tek bir eğitim uçağı çizmeye girişmişti. Elinde artık üç uçak vardı: bir eğitim uçağı, bir jet eğitim uçağı, bir savaş uçağı.
Aynı kokpit
28 Eylül'deki törende Haluk Görgün bu üç uçağı bir zincir olarak anlattı. Pilot adayı HÜRKUŞ'ta temel eğitim alacak, HÜRJET'te jet eğitimine geçecek, sonra F-16'nın ya da KAAN'ın kokpitine oturacaktı. Kendi ifadesiyle HÜRKUŞ'un kokpiti ve aviyonik mimarisi bu uçaklarla "bir bütünlük içinde" kurulmuştu. Ekip "mühendislik zanaatını, tasarım sanatıyla" buluşturmuş; HÜRKUŞ'ta kazanılan kabiliyet HÜRJET ve KAAN'da kullanılmıştı.
Kayıtta olan, olmayan
Görgün'ün sözü bir beyan. Aynı şirketin aynı yıllarda üç uçağı peş peşe çizdiği kayıtta var. HÜRKUŞ'u çizen mühendislerin kaçının HÜRJET'e, kaçının KAAN'a geçtiği kamuya açık değil. İlk uçuşları da ayrı pilotlar yaptı: HÜRKUŞ'u Özpala, HÜRJET'i Çelik.
Son MKEK-44 Uğur 1962'de Hava Kuvvetleri'nden ayrıldı. Ondan beri pilot adayları başka ülkelerde çizilmiş uçaklarda yetişti. Önümüzdeki yıllarda temel eğitimlerini Türkiye'de çizilmiş bir uçakta alacaklar.
Bir Bakışta: 1932-2026
| Yıl | Olay | Anlam |
|---|---|---|
| 1932-34 | Vecihi Sivil Tayyare Mektebi, Kalamış | Özel pilot okulu; 1934'te kapatıldı |
| 1950-51 | Sekiz Türk pilot Arizona'da jet öğretmenliği eğitimi | Öğretmenler dışarıda yetişti |
| 1951 | İlk T-33'ler | Jet eğitimi ithal uçakla başladı |
| 1954-62 | MKEK-44 Uğur (THK-15, fabrika kodu MKEK-4): THK tasarımı, ~60 uçak | İlk yerli askerî eğitim uçağı — HÜRKUŞ'a kadar son |
| 1963 | İlk T-37'ler Çiğli'de | Temel jet eğitimi, yarım asra yakın |
| 1979 | İlk T-38'ler | İleri jet eğitimi |
| 1990 | SF-260 seçildi | Başlangıç eğitimi |
| Mart 2006 | HÜRKUŞ geliştirme sözleşmesi | EASA sertifikası şartı |
| 2007 | KT-1 sözleşmesi; T-38 modernizasyonu | Aynı şirkette iki eğitim uçağı |
| Haziran 2012 | HÜRKUŞ hangardan çıktı | EASA tasarım kuruluşu onayı (Temmuz) |
| 29.8.2013 | İlk uçuş, 33 dakika | — |
| 26.12.2013 | 15 HÜRKUŞ-B sözleşmesi | — |
| 11.7.2016 | SHGM tip sertifikası; EASA geçerli kıldı | — |
| 2017 | Silahlı sürüm füze atışı; Super Mushshak sözleşmesi; HÜRJET çalışmaları | — |
| 2018 | HÜRKUŞ-B uçtu, Çiğli'de değerlendirildi | Hava Kuvvetleri değişiklik istedi |
| 3.5.2021 | Sözleşme değişikliği, yeni tasarım | İkinci çizim |
| Kasım 2021 | Nijer ilk yabancı müşteri | — |
| 2022-23 | Libya sözleşmesi; Çad teslimatı | Önce başka ordular |
| 25.4.2023 | HÜRJET ilk uçuş | — |
| 21.2.2024 | KAAN ilk uçuş | — |
| 30.12.2024 | HÜRKUŞ-II ilk uçuş | — |
| 9.9.2026 | Askerî tip sertifikası | — |
| 28.9.2026 | Hava Kuvvetleri'nin kabul ettiği ilk HÜRKUŞ | Sipariş 55 uçak |
| 30.9.2026 | Azerbaycan'a 14 HÜRKUŞ-II sözleşmesi, ADEX Bakü | — |
Sonuç
1934'te Kalamış'taki mektep kapandığında devlet pilot yetiştirmeyi kendi okullarına almak istiyordu. O okullarda bir süre MKEK-44 Uğur uçtu. 1962'den sonra eğitim uçakları yeniden başka ülkelerde çizildi.
28 Eylül 2026'da Vecihi'nin adını taşıyan uçak o okullardan birine gitti.
Aynı şirketin elinde yirmi yılın sonunda üç uçak var. Biri Hava Kuvvetleri'ne girdi. Birinin ilk seri üretim uçağı havalandı. Biri test uçuşlarında.
HÜRKUŞ'un ilk uçuştan kabule yolu on üç yıl sürdü. Sonraki iki uçağın aynı yolu ne kadar sürede yürüyeceğini yakın zamanda göreceğiz.
Kaynakça
Kaynaklar tür bazında gruplandı; her kaynağın yanında yayın tarihi var. Vikipedi yalnız keşif için kullanıldı; gövdede tek başına ona dayanan cümle yok. Kurum açıklamaları gövdede beyan olarak yazıldı.
Arşive dayanan akademik çalışma
- Emin Kurt, "Türkiye'nin İlk Özel Uçuş Okulu: Vecihi (Hürkuş) Sivil Tayyare
Mektebi", Belgi Dergisi, sayı 24 (Yaz 2022). Cumhuriyet Arşivi belgeleri ve 1932-34 dönem basını.
Kurum
- TUSAŞ, "HÜRKUŞ" ürün sayfası (erişim Eylül 2026).
- TUSAŞ, "Türk Başlangıç ve Temel Eğitim Uçağı 'Hürkuş' Hangardan Çıktı",
27 Haziran 2012.
- TUSAŞ, "HÜRKUŞ Uçuşlarına Devam Ediyor", Eylül 2013.
- TUSAŞ, "SSM ile TAI Arasında Yeni Nesil Temel Eğitim Uçağı (HÜRKUŞ-B)
Sözleşmesi İmzalandı", Aralık 2013.
- TUSAŞ, "T-38 (ARI)" ürün sayfası ve "Jet Uçağına Milli Modernizasyon", 2012.
- Savunma Sanayii Başkanlığı, "Yeni Nesil Temel Eğitim Uçağı (HÜRKUŞ)" proje sayfası.
- Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, "HÜRKUŞ'un Tip Sertifikası Teslim Edildi", Ağustos 2016.
Türkçe basın
- haber.aero, "Temel Kotil Hürkuş'la uçuş yaptı", Ekim 2018.
- haber.aero, "İlk iki HÜRKUŞ-II Hava Kuvvetlerine teslim edildi", 28 Eylül 2026.
- SavunmaSanayiST, "Tarihi Teslimat: HÜRKUŞ-2 Türk Hava Kuvvetleri Envanterinde",
28 Eylül 2026.
- SavunmaSanayiST, "Türk Hava Kuvvetleri'ne Super Mushshak teslimatları
tamamlandı", 2025.
- SavunmaSanayiST, "İlk Seri Üretim HÜRJET Gökyüzüyle Buluştu", Ağustos 2026.
- Defence Turkey, "Yeni Nesil Temel Eğitim Uçağı HÜRKUŞ Türk Hava Kuvvetleri
Envanterinde", 28 Eylül 2026.
- Defence Turkey, "Türk Hava Kuvvetleri Pilot Eğitimi", 2021 (güncelleme 2026).
- DefenceTurk, "HÜRKUŞ-II Türk Hava Kuvvetleri envanterinde!", 28 Eylül 2026.
- Anadolu Ajansı, "Türk Hava Kuvvetleri yeni nesil eğitim uçağı HÜRKUŞ'a
kavuştu", 28 Eylül 2026.
- Başkent Postası, Haluk Görgün'ün teslim töreni konuşması, 28 Eylül 2026.
- SavunmaTR, "HÜRKUŞ iki ülkeye ihraç edildi", 2 Mart 2024.
- Hürriyet, "Hürkuş'u da ilk o havalandırdı: 'İlk uçuş'ların aranan pilotu",
5 Kasım 2022.
- memurlar.net, "Türk Hava Kuvvetleri'nin T-37 Eğitim Uçakları Değiştiriliyor",
17 Ocak 2012.
- airlinehaber, Ahmet Nuri Yüksel, "Hürkuş Bilmecesi", 5 Aralık 2014.
- haberler.com, "Milli Savunma Bakanı Işık açıklaması", 2017.
- Sabah / Milliyet, "Hürkuş hangardan çıktı", 27 Haziran 2012.
- SavunmaSanayiST, "HÜRKUŞ-2 ilk uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi", 30 Aralık 2024.
- STRASAM, "Türk Hava Kuvvetlerinde Geçmişten Günümüze Faaliyet Gösteren
Akrotimler".
- tayyareci.com, "T-33 (1951-2006)".
- SSBülten, "Yeni nesil eğitim uçağı HÜRKUŞ-II… HÜRKUŞ İlk Teslimat Töreni",
28 Eylül 2026.
- SSBülten, "Azerbaycan'a 14 HÜRKUŞ-II için sözleşme imzalandı", 30 Eylül 2026.
Fotoğraflar: Koray Söğüt.
- Defensehere, "İlk Yerli Askeri Eğitim Uçağımız MKEK-44 Uğur (THK-15)".
- haber.aero, Fahrettin Öztürk, "THK Etimesgut Uçak Fabrikası nasıl
kapatıldı?", 20 Şubat 2024 (yalnız üretim adedi için; kapanışa dair yorumu gövdeye alınmadı).
- Anadolu Ajansı, "HÜRJET'i ilk kez uçuran test pilotu Ercan Çelik: Uçağın içinde
kendimi rahat ve güvende hissettim", 2 Mayıs 2023.
Yabancı basın
- TURDEF, "Maiden Flight of the Turkish Air Force's Hürkuş II Aircraft",
30 Aralık 2024.
- Defense News, "Niger becomes first foreign customer of Turkey's Hurkus
aircraft", 19 Kasım 2021.
- Defense News, "TAI to deliver Hurkus-C combat aircraft to Niger, Chad",
28 Ekim 2022.
- Shephard, "TAI confirms Hürkuş-C deliveries to Niger and Chad", 2 Kasım 2022.
- Janes, "Chad confirms delivery of Hürkus, Anka aircraft from Turkey", 2023;
Overt Defense, 17 Temmuz 2023.
- Military Africa, "Libya orders Hürkuş-C light combat aircraft from Turkey",
Haziran 2022.
- GlobalSecurity, "Hurkus" ve "Turkish Air Force — History Since 1944".
Film
- Hürkuş: Göklerdeki Kahraman, yön. Kudret Sabancı, 2018.
Dizi içi
- KAAN — Vecihi'nin 1925 uçuşu, KAAN programı.
- Motorun Sırrı — motor.
